sulhi dölek


  ·   Sulhi Dölek (1948 - 2005)
  ·   Sulhi Dölek kim?
  ·   Romanlarý
  ·   Öykü Kitaplarý
  ·   Roman, Öykü ve Gülmece Anlayýþý
  ·   Deðerlendirme ve Söyleþiler
  ·   Çocuk Kitaplarý
  ·   Kirpi Kabare
  ·   Arþiv
  ·   English
ROMANLARý

KÝRPÝ

Sulhi Dölek'in 1996 Ýþ Bankasý Edebiyat Büyük Ödülü'nü kazanan mizah yoðunluklu romaný. Ýlk basýmý 1997'de Ýþ Bankasý Kültür Yayýnlarý tarafýndan yapýldý. Þimdi yine ayný yayýnevinde.

'Kirpi', kendisine yapýlan kötülükleri asla unutmayan ve affetmeyen Reþat Þaþmaz'ýn, çocuksu bir intikam hýrsýyla baþlayan, ama karþýlýklý saldýrýlarla geliþerek ülke çapýnda büyük bir kargaþaya yol açan serüvenini, geri plandaki çarpýcý toplumsal koþullarýn ýþýðýnda anlatýr.

'Kirpi' için ne dediler?..

"Sulhi Dölek, kýsa sayýlabilecek bir romanda ülkemizin 2000'li yýllarýn eþiðindeki görünümünü, romanýn kahramaný Kirpi Reþat'ýn aðzýndan gözler önüne seriyor. Gülmece ile yerginin iç içe geçtiði romanýn ikinci derecedeki kahramanlarýnýn kiþilikleri kendi sözleriyle ya da bir tek davranýþlarýyla belirginleþiveriyor." - Eray Canberk

"Sulhi Dölek, edebiyatýmýzýn en incelikli gülmece yazarý." - Enver Ercan

"Hepimizin içinde Sulhi Dölek'in 'Kirpi'sinin baþ kiþisi Reþat Þaþmaz benzeri bir ikinci kiþi, ya da ikinci bir kiþilik var. Bunu çevreden, baþkalarýndan (en yakýnlarýmýz dahil) saklasak, kaçýrsak bile, gün gelir, kendi kendimizle baþbaþa kaldýðýmýzda itiraf etmez miyiz? (?) Kendisine yapýlan, yapýlmýþ her tür hakkýnýn yenmiþliðine karþý çýkar. Yetinmez, iz sürer, kovuþturur, ardýný býrakmaz ve? sonunda öcünü alýr." - Tarýk Dursun K.

"Çarpýcý!.. Muhteþem!.. Çok güldüm, çok da hüzünlendim!.." - Doðan Hýzlan

'Kirpi'den bir alýntý:

1. ÝNTÝKAM SOÐUK DA YENÝR

Size her þeyi, tüm bildiklerimi anlatacaðým. Yeter ki ailemi ve beni koruyun.
Ben aslýnda ressam olmayý düþlerdim hep. Ne yazýk ki ülkemiz yetenek mezarlýðý gibi bir yer. Ýnsanýn sevdiði ve baþarýlý olabileceði bir alanda uðraþ verebilmesi büyük þans gerektiriyor. Kendimi deneme fýrsatým bile olmadý. Akademi'ye giremedim. Puanýmýn yettiði rasgele bir üniversiteden rasgele bir diploma almayý zar zor becerdim. Öðrencilikti, bir yandan çalýþmaktý, evlenip çoluk çocuða karýþmaktý derken bir de baktým ki hayat kavgasýnda boðulmuþum. Resimle olan ilgim, sadece lise yýllarýmda yaptýðým karikatürlerde kaldý. Þimdi dönüp geriye baktýðýmda ne görüyorum?.. Kimi insanlar, anlamlý bir tablo olabilecek hayatýmýzý bir karikatüre çevirmek için ellerinden geleni yapýyorlar.

Bu felaketler zincirinin telefon ödeme kuyruðundaki basit bir sýra çekiþmesiyle baþlamýþ olmasý size gülünç gelebilir. Ama belki de o kadar gülünç deðildir. Hem belki gerçekte o zaman deðil de, çok daha önceden baþlamýþtýr. Elbette olanlardan üzüntü duyuyorum ama, suç bende deðil. Göz göre göre kendimi ezdiremezdim ya!.. Kaldý ki iþin buralara varacaðý aklýma bile gelmezdi.

Þimdi düþününce incir çekirdeðini doldurmayacak bir neden gibi görünüyor, kabul. Ama, bazen bir sürü aklý baþýnda insanýn yönettiði koskoca iki ülkenin arasý bile daha basit nedenlerle açýlýyor. Ýliþkiler önce soðuyor, sonra gerginleþiyor. Söz düellosuyla kimsenin ölmeyeceði belli olunca elçileri geri çekmeler, küçük bir sýnýr ihlali, gez göz arpacýk, tüfeði þeytan doldurdu falan derken biri bir uçak filosu havalandýrýp öbürünün füze rampalarýný havaya uçuruyor. Öbürü de berikinin askeri tesislerine niþan alýyor ama tetiði çekerken hapþýrýnca yerleþim bölgelerini vuruyor. Kara kuvvetleri, deniz kuvvetleri iþin içine giriyor. Yýllarca sürecek bir savaþ bataðýna saplandýklarýný fark ettiklerinde iþ iþten geçmiþ oluyor. Tarafsýz ülkeler bir yandan barýþ çaðrýlarý yaparken bir yandan onlara yeni ve daha geliþmiþ silahlar satýyorlar. Savaþan askerler azaldýkça iki tarafýn çocuklarý da çabuk büyümek zorunda kalýyor. Her iki taraf da haklý olduðu için napalmden zehirli gazlara kadar her silahý kullanmakta sakýnca görmüyor. Bulsalar nötron bombasý bile atacaklar ama, neyse ki sonunda ikisi de kendinde öbürüne daha fazla zarar verecek mecal bulamýyor. Zaten artýk zarar görebilecek bir þey de kalmamýþ pek. Þehirler dümdüz edilmiþ, fabrikalar yýkýlmýþ, taþ üstünde taþ kalmamýþ... Sað kalan talihsizler þaþkýn þavalak etrafa bakýnýyor. Bu korkunç yýkýmýn nasýl baþladýðýný hatýrlayan bile yok.

Bizimki böyle bir savaþýn yanýnda nedir ki?.. Çok þükür ülkemiz dimdik ayakta, binlerce insan da ölmedi. Ben sadece ne yapmam gerekiyorsa onu yaptým. Genellikle ne yaptýðýný iyi bilen, mantýklý ve tutarlý bir insan olduðumu söyleyebilirim. Tek kusurum var, ona da kusur denmez ya, haksýzlýða gelemiyorum. Bana yapýlan bir kötülüðü asla yapanýn yanýna býrakmam. Karþýlýðýný vermek için bazen uzun süre beklemem gerekse bile!..

Bazý þeyleri kafama taktýðým doðru. Gururuma düþkünüm. Biri kýrýcý bir laf etse, hatta ters bir bakýþ atsa, bunu günlerce kafamda evirip çeviririm. Uykularým kaçar. Bir yandan ona hak ettiði karþýlýðý vermek için çýrpýnýrken, bir yandan da sorularýn pençesinde kývranýrým: Acaba bununla ne demek istedi?.. Bir açýðýmý mý gördü?.. Bana ne garezi var?.. Arkamdan kuyumu mu kazýyor?.. Patronumsa, beni kovmayý mý düþünüyor?.. Ýþ arkadaþýmsa, beni harcamak mý istiyor?.. Tanýmadýðým biriyse, aslýnda bir yerlerden tanýþýyoruz da ben mi anýmsamýyorum?.. Kimi zaman kuruntudur bunlar. Ama çoðunlukla da haklý çýkarým. Çünkü sezgilerim güçlüdür. Düþmanca titreþimleri kolay algýlarým.

Lisedeyken bana Kirpi Reþat derlerdi. Sýrf saçlarýmýn kirpi dikenleri gibi dört bir yana dikilmesi yüzünden deðil. Benden çok daha büyük çocuklar bile bana bulaþmaya çekinirlerdi. Bir þey yaparlarsa, er geç bir yol bulup acýsýný çýkartacaðýmý bilirlerdi.

Çocukluðumda bizimkine bitiþik eski bir ahþap ev vardý. Sonradan yýkýldý, yerine on iki katlý bir bina yapýldý. Ahþap evin sahibi olan yaþlý kadýn buna karþýydý. Oðlu bir yapsatçýyla ondan habersiz anlaþmýþ. Doktorlara rüþvet yedirip, bunadýðý bahanesiyle zavallýnýn vesayetini üstlendi, sonra da bildiði gibi at oynattý. Arsa karþýlýðý aldýðý katlarýn satýþýndan eline geçen parayla baþka iþlere giriþip büyük vurgunlar vurdu. Kadýncaðýz son günlerini bir huzurevinde oðluna lanetler yaðdýrýp belalar okuyarak geçirdi. Ama böyle þeyleri Tanrý'ya havale etmenin yararý yok. Ýnsan kendi iþini kendi görmeli. Çünkü düzenbaz oðul yanýlmýyorsam þu sýralarda Amerika'da emlakçýlýk yapýyor. Birkaç yýl önce gazetelerde resimleri çýkmýþtý. Kendisinden otuz yaþ genç bir dansçý kýzla evlenmiþ. Pek öyle belasýný bulmuþ gibi görünmüyordu.

Asýl anlatmak istediðim baþka. Küçükken o ahþap evin önünde oynardým. Yaþlý kadýn, gözü gibi baktýðý bir camgüzeli saksýsýný yazýn her sabah pencere önüne çýkartýrdý. Her sabah bir örümcek, ayný örümcek, pencerenin pervazýyla camgüzelinin dallarý arasýnda aðýný örmeye baþlardý. O örerdi, ben seyrederdim. Özenli, aralýksýz bir çalýþmayla gün biterken bitirirdi aðý. Akþam ezanýnda yaþlý kadýn saksýyý içeri alýr, örümcek de ertesi sabah her þeye yeniden baþlamak zorunda kalýrdý.

Ýþte ben hayranlýkla izlediðim o örümcek kadar sabýrlý ve inatçýyým. Aramýzdaki tek fark birimizin küçük sineklerle, birimizinse intikamla beslenmemiz.

Uðradýðým haksýzlýðý asla unutmam. Aðýmý örüp haftalarca, aylarca, gerekirse yýllarca beklerim. Derken bir gün telcikler ansýzýn titreþmeye baþlar. Mahmur bekleyiþimden uyanýp hýzla üstüne çullandýðýmda avým neye uðradýðýný þaþýrýr. Kimisi suçunu anýmsayamaz bile. Aramýzda geçmiþ olan olay, bazen baþkalarýna küçük ve önemsiz görünebilir. Ama kötülüðün küçüðü büyüðü olmaz. Kasýtlý yapýldýysa, hesabý sorulmalýdýr. Herkes benim gibi yapsa, dünya çok daha adil ve huzurlu bir yer olurdu.

Kim demiþ intikam sýrf sýcak olarak yenilirse güzel bir yemektir diye?.. Onu tuzlamayý, tütsülemeyi, dondurmayý, salamura etmeyi hiç denediniz mi?.. Her biri deðiþik tatlarda ve her biri de yeterince doyurucu oluyor. Üstelik uzun bekleyiþlerin insanýn iþtahýný daha da açtýðýný düþünürseniz!..

Ortaokuldayken, gecekonduda oturan Bahtiyar adýnda bir arkadaþýmýz vardý. Yoksulluðu, konuþma biçimi, çoðunluðunkine pek uymayan davranýþlarý yüzünden hemen herkes tarafýndan horlanýr, küçük görülür, hýrpalanýrdý. Onun ezildiðini gördükçe, onu ezenlere deðil, Bahtiyar'a kýzardým. Ýnsan nasýl bu kadar onursuz olabilirdi?.. Kediyi bile köþeye sýkýþtýrsanýz ýsýrýr, týrmalar, týslar, bir þeyler yapar. Üstelik Bahtiyar kedi deðildi. Çoðumuzdan daha iri ve geliþkindi.

Bahtiyar'ý canýndan en çok bezdirenlerden biri Timur'du. Bir hemþirenin oðlu olan bu arkadaþýmýz kendini sýrf Bahtiyar'dan deðil, hepimizden daha üstün ve daha akýllý görürdü. Günün birinde çok ünlü ve zengin bir doktor olacaðýný söylerdi.

Timur'la yýllar sonra yine karþýlaþtýk. Doktor olamamýþtý. Daha çok hasta gibi görünüyordu. Liseyi zar zor bitirmiþ, uyduruk iþlerde yýllarca sürünmüþtü. Bahtiyar elinden tutmasa daha yýllarca da sürünecekti herhalde. Neyse ki Bahtiyar, babasýndan kalan deniz manzaralý gecekonduyu satýp eline geçen parayla büyücek bir dokuma atölyesi kurmuþtu. Ortaokul arkadaþýný yanýna aldý. Bugün Bahtiyar, tekstil piyasasýnda büyük bir isim. Timur da onun müdürlerinden biri.

Bahtiyar kendisine yapýlan kötülükleri unutabilir. Ben asla unutmam. Unutmamak için elimden geleni yaparým. Yaralarýmýn zamanla kabuk baðlayýp iyileþmesine izin vermem, onlarý sürekli kaþýrým. Beni mutsuz eden her olayý kafamýn içinde evirir çevirir, kaçýnýlmaz hesaplaþma anýna kadar birçok kez yeniden yaþayarak canlý tutarým.

Sýk sýk baþvurduðum yöntemlerden biri ise, tarih kadar eskidir. Olup bitenleri yazýya dökerim. Uygarlýðýn yazý sayesinde geliþmesi boþuna mý?.. Sözler gibi duygular da uçar, yazýlar kalýr.

Üniversitede okurken dört arkadaþ ortaklaþa bir ev tutmuþtuk. O sýralarda Hayriye adýnda bir kýzla çýkýyordum. Mete, yani evi paylaþtýðýmýz arkadaþlarýmdan biri, onu ayartýp elimden aldý. Doðrusu Hayriye beðenilmeye çok önem veren, iltifatlar iþitmeye bayýlan incecik, sevimli, neþeli bir kýzdý falan ama, ona aþýk deðildim. Birlikte güzel vakit geçiriyorduk, hepsi o kadar. Bir sevgiliyi yitirmemin acýsý sözkonusu deðildi anlayacaðýnýz. Beni asýl yaralayan aldatýlmak, enayi yerine konulmak olmuþtu. Arkadaþlarýn birbirini sýrtýndan býçaklamasý doðru deðil. Bunu ancak düþmanlar yapabilir. Arkadaþýný sýrtýndan býçaklayan biri de artýk onun düþmaný olur ve sýrtýndan býçaklanmayý hak eder. Uzatmayayým, öðrencilik sýrasýnda kýzgýnlýklar uzun süremiyor. Günlük yaþantýnýn, sýradan olaylarýn tortusu sivriliklerin üstüne çöküp onlarý yumuþak bir þal gibi örtüyor. Bir süre sonra ikisi bozuþup ayrýldýlar, Mete'yle benim görünürdeki arkadaþlýðýmýzsa sürdü. Birlikte ders çalýþýr, yemek piþirir, radyo dinler, tavla oynardýk. Ýkimiz de istemediðimiz dallarda okuyorduk. Okul bittikten sonra o büyük bir fabrikada diplomasýyla ilgisi olmayan bir masa iþi buldu, bense bu kadarýný bile beceremeyip kapý kapý dolaþarak mutfak eþyasý pazarlamak zorunda kaldým. Çalýþma hayatýna atýldýktan sonra da kopmadýk birbirimizden. Ara sýra Çiçek Pasajý'ndaki meyhanelerden birinde buluþur, raký içip ortak anýlarýmýzý tazeleyerek gülüþürdük.

Günün birinde eski günlüklerimi açýp hiç de gülünç olmayan o domuzluðun kayýtlarýný okudum. Tüm bedenim yenilenmiþ bir öfke dalgasýyla canlandý. Kaným damarlarýmda daha sýcak, daha hýzlý akmaya baþladý. Karýn kaslarým saðlýklý bir kin duygusuyla kasýldý. O kalleþe gününü gösterecektim.

Hiç de geç kalmamýþtým!.. Tam tersine, hesaplaþma zamaný yeni gelmiþti. Düþmanýmýn savunmasý düþmüþtü. Çünkü artýk benden bir kötülük beklemiyordu. Ayrýca aradan geçen yýllarda o alçaðý daha iyi tanýmýþ ve zayýf noktalarýný iyice öðrenmiþtim. Ýntikam meyvesi olgunlaþmýþ, dalýndan koparýlmayý bekliyordu. Planýmý yaptým ve uygulamaya koyuldum.

Zor durumda olduðumu söyleyerek çalýþtýðý fabrikada bana da bir iþ ayarlamasýný saðladým. Personel bölümünde benim amirim konumundaydý. Ýlk günden baþlayarak gerçekten çok çalýþtým. Kendiminkinden çok Mete'nin göreviyle ilgilendim. Ona yardým eder görünerek sürekli açýðýný kolluyordum. Dikkatsizlik sonucu yaptýðý yanlýþlarý düzeltirken bir yandan da sinsice her þeyi personel þefine sezdiriyordum.

Eski defterleri karýþtýrmam size anlamsýz görünebilir. Bunlarýn konumuzla doðrudan ilgisi olmadýðýný biliyorum ama, sabýrlý olun. Eðer beni yeterince iyi tanýrsanýz, bu üzücü olaylar zincirinin meydana gelmesinden pek fazla sorumlu tutulamayacaðýmý anlarsýnýz.

Elimden geldiðince kýsa keseceðim. Sonuçta arkadaþýmýn iþine son verildi, yerine ben getirildim. Masasýný boþaltmasýna yardým ederken, aylardýr kuyusunu kazmak için çevirdiðim dolaplarý bir bir anlattým ona. Bir gün öncesine kadar kendisinin olan döner koltuða çöktü. "Ýyi ama neden?" diye inledi. Hayriye yüzünden olduðunu söylediðimde þaþkýnca kaþlarýný çattý. O Hayriye'yi güçlükle de olsa anýmsamaya baþlarken, ben keyifle bir sigara yaktým. "Sen kýz arkadaþýmý elimden almýþtýn, ben de senin iþini elinden aldým," dedim. "Þimdi ödeþtik sayýlýr." Aðzýný akvaryum balýklarý gibi açýp kapadý ama bir þey söyleyemedi. Kiþisel eþyalarýný koyduðu çamaþýr suyu kolisini kolunun altýna sýkýþtýrýp kapýdan çýkarken son bir kez dönüp boþ bakýþlarla baktý yüzüme.

Çok geçmeden kendim de istifa ettim. Çünkü bu yorucu iþte, beðenmediðim tencere tava pazarlamacýlýðýnda kazandýðýmýn yarýsýný bile kazanamýyordum.

Hayriye'yi de arayýp buldum tabii; yaptýðýný yanýna mý býrakacaktým?.. Sabýrla tasarladýðým deðiþik þeytanca intikam planlarýnýn hiçbirine hacet kalmadý. O sevimli gülüþlü dal gibi kýza hiç benzemeyen þiþman, pasaklý ve huysuz bir kadýn bulmuþtum karþýmda. Beni kocasýnýn bir alacaklýsý sanmýþ olacak, kapýyý suratýma çarpmaya kalktý. Tanýyýnca da "Sen misin Reþat?!" diyerek kaba bir þaþkýnlýkla kaþlarýný çattý. Kucaðýndaki bebek aðlýyor, o da onu sallayýp susturmaya çalýþýyordu. "Burda ne arýyorsun?.. Kocam her an gelebilir." Ýçerden merakla bize bakan biri iki, biri beþ yaþlarýnda iki çocuk daha görüyordum. Küçüðün ayaðýnda don yoktu. "Niye oturaktan kalktýn Allahýn cezasý?" diye onu þirretçe payladý Hayriye. Sonra büyüðüne döndü, "Al götür kardeþini içeri, yoksa kemiklerini kýrarým!" diye týsladý. Çocuklar ürkek kedi yavrularý gibi kaçýþýnca, sesini alçaltýp ne istediðimi sordu.

Onu yukardan aþaðý süzdüm. "Allahým, ne kadar çirkinleþmiþsin Hayriye!" dedim acýmasýzca. "Manda gibi olmuþsun. Verilmiþ sadakam varmýþ. Beni terkettiðin için çok talihliyim. Ýliþkimiz sürseydi, uzak bir olasýlýk ama, þimdi kocanýn yerinde ben olabilirdim." Zaten vaktinden önce çökmüþ olan Hayriye, gözlerimin önünde birkaç yýl daha yaþlandý. Bir hesabý daha kapatmýþ olmanýn gönül rahatlýðýyla ýslýk çalarak indim merdivenlerden.

(Türkiye Ýþ Bankasý Kültür Yayýnlarý, 2001, s. 9-16)



    diğerleri:

·  Korugan
·  Geç Baþlayan Yargýlama
·  Kiracý
·  Teslim Ol Küçük
·  Truva Katýrý
·  Küçük Günahlar Sokaðý