sulhi dölek


  ·   Sulhi Dlek (1948 - 2005)
  ·   Sulhi Dlek kim?
  ·   Romanlar
  ·   yk Kitaplar
  ·   Roman, yk ve Glmece Anlay
  ·   Deerlendirme ve Syleiler
  ·   ocuk Kitaplar
  ·   Kirpi Kabare
  ·   Ariv
  ·   English
ROMAN, YK VE GLMECE ANLAY

Aadaki yaz, Adam yk Dergisi'nin Temmuz-Austos 1996 saysnda yaymlanmtr.

GLMECE VE YK
Sulhi Dlek

Yllar nce, yazmaya yeni baladm sralarda, ksack bir haber okumutum. Bir Avrupa kentinde, hangisi anmsamyorum, bir soprano, belki de bir tiyatro oyuncusu, operann ya da oyunun en can alc noktasnda susmu, sahneden km, bir daha dnmemek zere gitmiti. Neden yapmt bunu; bilmiyorum. Neler gemiti kafasndan?.. Neye karar vermi, nereye gitmiti?.. Evine mi kapanmt?.. Asl istediinin iir yazmak, resim yapmak, ya da balk tutmak olduunu mu anlamt?..

"lmn bilincinde olan tek canl insandr," diyen Bergson'du yanlmyorsam. Grp geirdiklerini sorgulayan tek canl da insandr. Neden gldn pek kestiremediimiz kimi maymun trlerini saymazsak, glen tek canl yine insandr.

lmden sonra yaam olduunu kantlayabilen kmad. Evrenin bile sonsuza dek varolmayacan bilim bize gsteriyor. Ksacas bireyler olarak da, insanlk olarak da bizi bekleyen son, yokluk.

yle grnyor ki, olup bitenleri sorgulamamz gibi glmemiz de, kanlmaz sonumuzun bilincinde olmamzdan kaynaklanyor. Karanlk bir bolukta anlk bir imek gibi akp snen varlk sremize bir anlam kazandrabilme abalarmzdan douyor.

Kimileri beni glmece yazar sayyor. Ben Joyce'u da glmece yazar sayyorum. Duyarllyla anlan yazarmz Sait Faik'in kimi yklerinden esiz kara glmece rnekleri seip gsterebilirim isteyene. Burada mizah, hiciv, humor, satire, vb. szcklerden yola karak bir kkenbilim tartmasna girmek istemiyorum. Sadece, "glmece" szcnn dilimize Aziz Nesin'in bir azizlii olduuna deinip geeceim. O bu szcn "mizah" karladna inanyordu. Trke olduu iin hepimiz benimsedik. Sonuta Mark Twain'in ykleriyle herhangi bir gazetenin hafta sonu ekindeki dili ve izgisi kt bir karikatr, ya da bir Laz fkrasn gzelce ayn torbaya doldurmu olduk.

Benim de katldm bir tartmada Nesin, glmecenin balca ilevinin gldrmek olduunu sylemiti. Oysa ayn konuda ve ayn toplantda Haldun Taner yle diyordu:

"Mizah sevenler bile bazen insan artacak kadar gdk dogmalara saplanp kalrlar. ounun kendine gre bir mizah anlay vardr ve bunun, mizahn biricik tek zorunlu yolu olduunu sanrlar. Mizah ille gldren bir trdr dogmas bu iddialardan biridir."

lkemiz okurlarn absurd ile tantran Suavi Salp, "Ben gln olan yakalamaya alrm," derdi. "Eletiri kimi zaman kendiliinden bunun iindedir." teyandan Akbaba dergisinin kapanyla yaznmzdan nerdeyse kp giden "glmece yks"n kitaplaryla srdren tek yaayan yazarmz sayabileceimiz Muzaffer zg de her gldren yaznn glmece olmadna, glmece yazsnn da insan mutlaka gldrmesi gerektii yolunda bir kural bulunmadna inanyor.

Mizah, verili gerekleri onaylamamak ve alaya almak olarak tanmlarsak, ortodoks mizahlar bamsz mizah dergilerinde aramalyz. Onlar, yaznsallk amac ve sav gtmeden; beklentisiz, nyargsz biimde yazp iziyorlar ve topa tuttuklar lgn dnyann amuruna henz bulamam, arkalarnda bir sululuk zinciri tamayan genleri toplumun akntlarna kaplp masumiyetlerini yitirmelerine dein yanlarnda tutmay baaryorlar. Karlatrma yaptmzda bir zamanlarn Akbaba's, Dolmu'u, Marko Paa's, Grgr'; szgelimi Leman'n yannda evcil ve arbal kalyor.

Gnmz glmece dergilerindeki arpc, dzeni temelinden sorgulayan yazlarn hangisini glmece yks sayabilirsiniz?..

Bu arada, glmece yks nedir?..

Resmin yannda karikatr neyse, yknn yannda glmece yks o mudur?..

Zoenko'nun soluk kesecek denli gln yklerinden, Rfat Ilgaz'n aclardan damtt kahkahalara, Bierce'in ucu zehirli oklar andran fable'lerine kadar deien ok geni yelpazeyi dndmz anda bir tanm yapmann gl kendiliinden ortaya kyor. Haek, Guareschi, Thurber, Pirandello, Mrozek, Saki... Orhan Kemal, Haldun Taner, Aziz Nesin, Adnan Veli, Vedat Saygel, Burhan Esen, Hasan Hseyin Korkmazgil, Muzaffer zg, Nail Greli, Kandemir Konduk, Ferhan ensoy, Kenan Aknc, Mehmet Semih, Erhan Tl, Can Barslan, Atilla Atalay, Metin stnda... Uzayp giden bu izgide glmece yks tanmna denk den nokta hangisi?..

Glmece hayatn iinde de yadsnamaz oranda var olduuna gre, mizah duygusundan tmyle yoksun bir yaznsal yapt dnlemez. te yandan herhangi bir yapt srf belli bir matematiksel orann stnde glmece esi, diyelim paragraf bana kahkahadan fazlasn ierdii iin yazndan dlamann abeslii de ortada. lle bir ayrm yapmak gerekiyorsa; bu ancak yaratclk, zgnlk, biim, kurgu ve dilin kullanmna gsterilen zen gibi ltlerle yaplabilir.

te bu noktada bir amaz, bu satrlarn yazarnn birok kez yaad bir ikilem var: Biimsel kayglar kimi zaman glmecenin kendine zg kvrakl, arpcl ve kestirmeciliine ket vuruyor.

teyandan yk, dnyann her yannda romana oranla daha az ilgi gren bir yaz trdr. Genelde ok satan kitaplar duygusal, tarihsel, dinsel ve cinsel kitaplardr. Bunlar bilgilendirir, duygulandrr, "ibret verir", tahrik eder ya da alamak gibi doal bir yolla rahatlama salar. Oysa glmece, sadece glmenin yapay (toplumsal koullanma sonucu kazanlm) rahatlamasn sunar. ou kez bunu da yapmaz; tersine, olumsuzu ne kard iin tedirgin eder. Kimilerinin glmekten bilinalt bir sululuk duyduklarn da unutmayalm.

Glmece yntemlerini kullanan bir yazarn ayak balar keke bunlardan ibaret olsayd!.. Bizimki gibi bir Beckett oyununu ya da Kafka romann artran bir toplumda neyi, nasl yazmal?..

Srf bir mizahnn deil, herhangi bir yazarn, bir sanatnn bu yer ve zamanda yansz olmas dnlemez. Birok cephede sryor sava: Akl hurafeyle, insanca deerler parayla, zgrlk istei basklarla, drstlk yalanlarla atyor.

Tarafszm diyorsanz, kar taraftansnz.

Mizah her eyi anlyor, tm yantlar biliyor deil kukusuz. Zaten glmece tehisi koyar, tedaviye karmaz. Oy verip bakente gnderdiimiz vekillerimizin szleri ve davranlarna tank olduktan sonra, Ionesco'nun skemleler'indeki yal adamn sesini dnyaya duyurmak iin tuttuu szcnn dilsiz olmas, acayip sesler kartp anlalmaz karalamalar yapmas bizi ne lde artp etkileyebilir?..

Glmece tutarszlklarn peindedir. Tutarszlk toplum iin bir yaam biimi olduysa ne yaparsnz?.. Sokaktaki ironiyi her gn yaayan insanlar nasl bir yaznsal ironiyle sarsabilirsiniz?.. stediiniz kadar rpnn, gazete sayfalarndaki, televizyon ekranlarndaki haberlerin glnln aabilir misiniz?

Ne yapmal?.. Hangi yola ba koymal?.. Umutsuzlua dp vaz m gemeli?.. Tepesi atan soprano gibi sahneyi terk mi etmeli?..

Kukusuz hayr. Szckler tkenmedike, glmece bizimle olacaktr. Siz bana kusursuz toplumu gsterin, ben size mizahs olmayan lkeyi gstereyim.

Zeyyat Selimolu bir zamanlar "yk bir yz metre kousudur," demiti. Glmece yks diye bir tr tanmlayabilseydik, bu koullarda onu da her halde yz on engelliye benzetmek zorunda kalrdk. Ama korkarm yok byle bir tr. Deiik llerde glmece esi ieren anlatlar var. Bunlarn kimileri yk tanmna uyuyor, kimileri uymuyor.

Bir okur olarak, szck oyunlarn, benzeklemeleri, ar abartmalar ilkel bulurum. Daha ok artmacalar, amazlar, srad eretilemeleri severim. Yazarn szel ve dramatik ironilerden yararlanmasn, kr kr parmam gzne yaklamlardan kanmasn, benim de onun kadar akll olduumu varsaymasn isterim. Yazarken de elimden geldiince bunlara dikkat ederim. Glmece benim iin bir ama deil, bir yaklam, bir bak as, bir anlatm yoludur.

Sopranonun sahneden ekip gittii an bence ok nemli. yklerimde genellikle, biraz ncesi ve biraz sonrasyla hayatn bu tr anlarna ayna tutmaya alrm: Dtan bakldnda artc, rktc, ayn zamanda da gln grnen deiim, dnm, karar anlarn... Bunlar "Noktalar birletirin, bakalm ne kacak?" trnden bulmacalardaki o sayl noktalar gibi gelir bana.

Her birimiz Sait Faik kadar duyarl, Sabahattin Ali kadar kararl, Mark Twain kadar hnzr, ehov kadar anlayl, Kafka kadar gizemli olamayz kukusuz. Ama her birimiz, kendi yolumuzu kendimiz seeriz.

Ben de, yeryzndeki akn tanklm aktarmaya en uygun grdm yolu setim. Ama bunun kolay bir yol olduunu sylersem, yirmi iki ylda be romana karlk sadece iki yk kitab verebilen bir yazar olarak, nce kendimle elikiye dm olurum.



    diğerleri:

·  Mizah edebiyat m?
·  yk Kavram stne